Η προστασία και αναβίωση της ιστορικής Πλάκας

Η θεά της σοφίας Αθηνά προστάτευε όχι μόνο την Ακρόπολη, αλλά και τους γύρω οικισμούς. Αναπόσπαστο συμπλήρωμα της Ακρόπολης με τον Παρθενώνα ως το πανανθρώπινο σύμβολο της πνευματικής ελευθερίας του ανθρώπου αποτελεί η Πλάκα, ένας αιώνιος ιστορικός οικισμός, δείγμα τριών χιλιάδων χρόνων, το οδικό σύμπλεγμα του οποίου διατηρείται πάντοτε στην ίδια θέση, με την πληθώρα των μνημείων και της μνήμης της. Δεν νοείται η Ακρόπολη χωρίς την Πλάκα και η Πλάκα χωρίς την Ακρόπολη. Η Πλάκα στο διάβα των χιλιετιών έχει περάσει διά πυρός και σιδήρου. Ομως δεν θα είναι υπερβολή να λεχθεί ότι το 1977 αποτελεί έναν κορυφαίο σταθμό στην ιστορία της, όταν αρχίζει η πολύσκοπος επέμβαση της πολιτείας για τη σωτηρία της από τον κατήφορο των προηγούμενων ετών και για την αναβάθμιση σε ένα ζωντανό ιστορικό σύνολο παγκόσμιας αξίας.

i-prostasia-kai-anaviosi-tis-istorikis-plakas0
Διατηρητέο κτίριο στην οδό Διογένους πριν και μετά την επισκευή του από το υπουργείο Πολιτισμού.

Χρόνιο πρόβλημα υποβάθμισης

Ο προβληματισμός για την Πλάκα βέβαια είχε αρχίσει από πολύ πιο πριν. Μετά την ίδρυση της πρωτεύουσας του νέου ελληνικού κράτους, οι αρχιτέκτονες της μεγάλης επέκτασης της Πλάκας με το τρίγωνο Πανεπιστημίου-Αθηνάς-Ερμού (Σταμάτιος Κλεάνθης, Εντουαρντ Σάουμπερτ και τελικά Λέο φον Κλέντσε) προέβλεπαν την πλήρη ανασκαφή της και τη διαμόρφωση της αρχαιολογικής ζώνης. Η Πλάκα γλίτωσε την εξαφάνιση, όπως και αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο όταν συζητούνταν η ίδια πρόταση. Να σημειωθεί ότι τη δεκαετία του 1930 κατεδαφίστηκε το ένα τέταρτο της έκτασής της για να αποκαλυφθεί η αρχαία αγορά.

Τη μεταπολεμική εποχή της μεγάλης ανοικοδόμησης, άρχισαν σύντομα να γεννώνται αμφιβολίες γι’ αυτήν την καλπάζουσα μανία της αντιπαροχής κυρίως με την κατεδάφιση του εξαιρετικού νεοκλασικού πλούτου του κέντρου της Αθήνας. Ως ορόσημο της εκδήλωσης αυτών των πρώτων αμφιβολιών λαμβάνεται το 1960, έτος της έκδοσης του βιβλίου του διεθνούς φήμης πολεοδόμου Κωνσταντίνου Δοξιάδη «Η Αθήνα και το μέλλον της». Καθ’ όλη τη δεκαετία του 1960-1970 πληθαίνει η δημόσια εκδήλωση του προβληματισμού για το μέλλον της Αθήνας και ιδιαίτερα της Πλάκας. Μεσούσης της καταιγίδας της δικτατορίας, ο διευθυντής της υπηρεσίας του υπουργείου Δημοσίων Εργων, Προκόπης Βασιλειάδης, ανέθεσε μια σειρά μελετών, από τις οποίες δύο θα έχουν ιδιαίτερη σημασία: η μελέτη για την εισαγωγή της φορολογίας ακίνητης περιουσίας (σήμερα ΕΝΦΙΑ) και η πρώτη λεπτομερής καταγραφή της Πλάκας με την ανάδειξη των σοβαρών αναγκών της από την ομάδα του καθηγητή του ΕΜΠ Διονύση Ζήβα. Σχετική πρόνοια λαμβάνεται και στο άρθρο 24 του Συντάγματος του 1975 για την προστασία του περιβάλλοντος και της παραδοσιακής κληρονομιάς.

i-prostasia-kai-anaviosi-tis-istorikis-plakas2
Ο τότε υπουργός Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος Στέφανος Μάνος. Δυστυχώς, η επιτυχημένη επέμβαση στην Πλάκα δεν εφαρμόστηκε και σε άλλα παραδοσιακά σύνολα.

Στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα και ειδικότερα κατά την ασυδοσία της επταετίας της χούντας έγινε κοινή συνείδηση πως η Πλάκα κινδύνευε να απολέσει εικόνα και υπόσταση, εφόσον ευτελιζόταν σε ένα συνονθύλευμα παρδαλών νυκτερινών τέρψεων. Η προϊούσα γενική υποβάθμιση, η ανυπόφορη ηχορρύπανση από τη λειτουργία πλείστων όσων κέντρων διασκεδάσεων, οι κραυγαλέες φωτεινές επιγραφές ή οι πλανόδιοι κράχτες για τους τουρίστες επιτάχυναν την έξοδο των κατοίκων, οι οποίοι δεν άντεχαν αυτές τις θλιβερές συνθήκες διαβίωσης. Βέβαια, θα πρέπει να τονιστεί και μια εξαίρεση. Μέσα σε αυτό το θλιβερό υπόστρωμα φύτρωσε και ένα λουλούδι: Πρόκειται για τις μπουάτ του νέου κύματος, που άνθησαν αυτήν την εποχή ανάμεσα στα άλλα αλλοπρόσαλλα κέντρα διασκέδασης. Τότε άρχισε να εκδηλώνεται πλέον η αγανάκτηση των κατοίκων που είχαν απομείνει, συμπεριλαμβανομένης της ενεργού συμμετοχής της «Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού», η οποία μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας μετέφερε εδώ τις δραστηριότητές της από το Λονδίνο, όπου λειτουργούσε από το 1972 από τους συνιδρυτές της, τον Κώστα και τη Λυδία Καρρά. Λίαν αξιόλογη είναι το 1969 η εμπεριστατωμένη έκθεση εμπειρογνωμόνων της UNESCO, στην οποία εξαίρεται η ιστορική σημασία της Πλάκας και η ανάγκη προστασίας της.

i-prostasia-kai-anaviosi-tis-istorikis-plakas4
Η εικόνα που παρουσίαζε η οδός Λυσίου το 1974, με τις επιγραφές, φωτεινές και μη, που τραυμάτιζαν την εικόνα και το ύφος της περιοχής. 

Σταθμός στην ελληνική πολεοδομία

Η μεγάλη ευκαιρία για τη σωτηρία της Πλάκας ήρθε όταν στη Μεταπολίτευση ένας νέος άνεμος άρχισε να πνέει στην ελληνική πολεοδομία. Το 1977 ο Στέφανος Μάνος ανέλαβε το υφυπουργείο Δημοσίων Εργων και σύντομα το νέο υπουργείο Χωροταξίας και Περιβάλλοντος. Οι προηγηθέντες προβληματισμοί της αντιμετώπισης των χρόνιων προβλημάτων του ελληνικού χώρου και ιδιαίτερα της Πλάκας πέρασαν από τη θεωρία στην πράξη. Από τα επιτεύγματα αναφέρονται ενδεικτικά: Ο καινοτόμος Ν.947/1979 «Περί οικιστικών περιοχών», ο οποίος ψηφίστηκε μεν, αλλά η πολιτική βούληση απέφυγε να τον εφαρμόσει, μεταθέτοντας τον Στέφανο Μάνο στο υπουργείο Βιομηχανίας, η κατασκευή του πρώτου πεζοδρόμου στην οδό Βουκουρεστίου και η καθυστερημένη υπογραφή των συμβάσεων ανάθεσης στον όμιλο της Κτηματικής Τράπεζας για την πραγμάτωση με τον θεσμό της ενεργού πολεοδομίας των δύο μεγάλων Οικιστικών Μονάδων Κομοτηνής και Ξάνθης (σύνολο κατοικιών 6.000, από τις οποίες κατασκευάστηκαν αμέσως οι πρώτες 1.000 κατοικίες υψηλών προδιαγραφών). Οι πλούσιες εμπειρίες από αυτήν την πρώτη εφαρμογή παρέμειναν ανεκμετάλλευτες, εφόσον η πολιτική βούληση προτίμησε μέχρι σήμερα να προβαίνει σε αλλεπάλληλες νομιμοποιήσεις της εκτός σχεδίου αυθαίρετης δόμησης που κατακερματίζει το περιβάλλον. Δυστυχώς η αβελτηρία του κράτους έμελλε να επαναληφθεί και στην περίπτωση της επιτυχημένης επέμβασης στην Πλάκα, όταν το κράτος απέφυγε να εφαρμόσει τις πλούσιες εμπειρίες της Πλάκας και σε άλλα παραδοσιακά σύνολα.

Η επέμβαση του κράτους αποτέλεσε όχι μόνο το σημαντικότερο πραγματοποιημένο επίτευγμα της ελληνικής πολεοδομίας στη Μεταπολίτευση αλλά και έναν σταθμό στη μακρά ιστορική διαδρομή. Η επιτυχία του εγχειρήματος, το οποίο στήριξε σταθερά η Συντονιστική Επιτροπή των Κατοίκων της Πλάκας, οφείλεται στην εφαρμογή ενός τεκμηριωμένου φάσματος μελετών, κανονισμών, κυκλοφοριακών ρυθμίσεων, όρων δόμησης κ.ά., που ανατέθηκε σε ομάδα ειδικών με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα Διονύση Ζήβα, καθηγητή ΕΜΠ, και τον πολεοδόμο Γιάννη Μιχαήλ. Κυρίως όμως οφείλεται στον θεσμό των χρήσεων γης κατά περιοχή, τον οποίο εισήγαγε στην Ελλάδα ο Στέφανος Μάνος με πρώτη εφαρμογή στην Πλάκα, όπου χαρακτηριστικά καθορίζεται η επιβολή κατοικίας στους ανωρόφους, χάρη στην οποία άρχισε η επιστροφή των κατοίκων στην Πλάκα και ισορρόπησε η ποιότητα ζωής.

i-prostasia-kai-anaviosi-tis-istorikis-plakas6
Η οδός Επιμενίδου μετά την επέμβαση. 

Τα πρωτόγνωρα επιτεύγματα της επέμβασης βρήκαν μεγάλη αναγνώριση τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, όπως η απονομή του Μεγάλου Βραβείου το 1982 του κορυφαίου ευρωπαϊκού πολιτισμικού φορέα Europa Nostra. Εξάλλου έτυχε της σταθερής υποστήριξης των δέκα επόμενων υπουργών, με πρώτο τον Αντώνη Τρίτση. Συνεχής παραμένει και η ευαισθησία του υπουργείου Πολιτισμού για την Πλάκα, ιδιαίτερα δε της Μελίνας Μερκούρη, λόγω της άμεσης οπτικής γειτνίασης της Ακρόπολης αλλά και των πλούσιων αρχαιολογικών θησαυρών της Πλάκας. Θα πρέπει πάντως να τονιστεί ότι ο έλεγχος της εφαρμογής δεν αφέθηκε ως συνήθως στον πατριωτισμό των Ελλήνων, αλλά ανατέθηκε το 1982 στο Γραφείο Πλάκας του υπουργείου και στην Ομάδα Παρακολούθησης της Επέμβασης, η οποία συνεδρίαζε ανελλιπώς επί δεκαπενταετία με συμμετοχή υπηρεσιακών στελεχών καθώς και δύο ιδιωτών επιστημόνων. Αργότερα το γραφείο αφενός μεν μετονομάστηκε σε Γραφείο Ιστορικού Κέντρου και ενσωματώθηκε στην κεντρική υπηρεσία του υπουργείου, διατηρώντας δε την αρμοδιότητα των χρήσεων γης, ενώ οι αρμοδιότητες της αδειοδότησης των δομικών κατασκευών και ελέγχου αυθαιρέτων μεταβιβάστηκαν στις πολυποίκιλες υπηρεσίες του Δήμου Αθηναίων.

Το ζωντανό σύνολο της Πλάκας, ωστόσο, υφίσταται διαρκώς την πίεση του μεγάλου αθηναϊκού κέντρου και των σχετικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Εξάλλου, η Πλάκα λειτουργεί ως μαγνήτης του συνεχώς αυξανόμενου τουριστικού ρεύματος των ημεδαπών επισκεπτών αλλά και πρόσφατα των Airbnb καταλυμάτων. Ολα αυτά αντανακλώνται άμεσα στις χρήσεις γης και ειδικότερα στα εστιατόρια και πάσης φύσεως καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος, τα οποία προσπαθούν να επεκταθούν τόσο κατ’ έκταση όσο και καθ’ ύψος με ή χωρίς νόμιμη άδεια. Σε πολλές περιπτώσεις η ηχορύπανση από μεγάφωνα καταταλαιπωρεί τους κατοίκους, ενώ συχνές είναι οι παράνομες καταλήψεις του δημόσιου χώρου και των πεζοδρόμων. Αυτές τις ελλείψεις της κρατικής μέριμνας καλείται να συμπληρώσει η επαγρύπνηση των πολιτών αλλά και η Ειδική Επιτροπή Κατοίκων της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

Δύναται λοιπόν να διαπιστωθεί ότι «στης Πλάκας τις ανηφοριές» η επαγρύπνηση των κατοίκων και η επέμβαση της πολιτείας προστατεύουν, έστω με μερικές παραφωνίες, την κληρονομιά της πολιούχου Αθηνάς και την απαράμιλλη ατμόσφαιρα όλων των ιστορικών εποχών.

* Ο κ. Γιάννης Μ. Μιχαήλ είναι αρχιτέκτων-πολεοδόμος, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

πηγή kathimerini